Choynowski Piotr (1885–1935), powieściopisarz, akademik literatury. Syn adwokata przysięgłego Piotra i Eugenii z Jastrzębców-Kozłowskich, ur. 27 VIII w Warszawie. Po śmierci ojca, od niemowlęcia wychowywany przez matkę; po jej powtórnym małżeństwie przebywał od r. 1892 u wuja, lekarza na posadzie rządowej w wojskach kozackich na Uralu. Zmiana klimatu oddziałała korzystnie na stan zdrowia wątłego chłopca, zapadającego na płuca. Od r. 1894 uczęszczał do szkoły realnej w Uralsku, potem w Samarze. Po śmierci wuja, w r. 1896, powrócił do Warszawy, gdzie w r. 1902 ukończył rządową szkołę realną i wstąpił na wydział chemiczny politechniki. Wakacje spędzał na wsi, u rodziny, później po kondycjach, gdyż już od 5 klasy musiał zarabiać na siebie korepetycjami. Jako student w r. 1905 wziął żywy udział w politycznym strajku młodzieży gimnazjalnej i akademickiej. Po zamknięciu Politechniki Warszawskiej wyjechał na dalsze studia do Lwowa, ale nie znajdując zadowolenia w obranym zawodzie oraz ze względu na zagrożony stan płuc w r. 1908 przeniósł się do Szwajcarii. Przez dwa lata studiował historię powszechną na Uniwersytecie w Zurychu; w latach 1910–12 na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. W r. 1910 za nowelę Borowska otrzymał nagrodę na konkursie »Tygodnika Ilustrowanego«. Po korzystnym przyjęciu przez krytykę wydanego w r. 1911 pierwszego tomu nowel Zdarzenie porzucił studia naukowe i oddał się wyłącznie pracy literackiej, raz po raz jednak przerywanej, gdyż nadal często zapadał na zdrowiu i musiał przeprowadzać długotrwałe kuracje. W r. 1913 wydał drugi tom nowel Historia naiwna i wystawił na scenie krakowskiej dramat naturalistyczny Ruchome piaski (w tymże roku wydany w książce). W r. 1914 był sekretarzem redakcji warszawskiego miesięcznika literackiego »Sfinks«. Jako szeregowiec 1. p. p. legionów Piłsudskiego walczył w potyczkach pod Pacanowem i Nowym Miastem Korczynem. Z powodu choroby otrzymał urlop zdrowotny. Po krótkim pobycie w Zakopanem zbliżanie się frontu rosyjskiego zniewoliło go do wyjazdu do Wiednia, gdzie przebył półtora roku. W r. 1916 powrócił do okupowanej przez Niemców Warszawy. W r. 1918 wydał wcześniej napisane nowele pt. Pokusa i powieść historyczną z lat 1861–3, Kuźnia. W l. 1920–2 był redaktorem »Tygodnika Ilustrowanego«. Następnie wydał nowelę: Kij w mrowisku (1922, w zmienionym pod tym tytułem nowym wydaniu pierwszego zbioru jego nowel); przekład »Cierpień młodego Wertera« Goethego (1922); powieści współczesne: Dom w śródmieściu (1923), Młodość, miłość, awantura (1926); tom nowel historycznych: O pięciu panach Sulerzyckich (1928; w r. 1930 odznaczony nagrodą Tow. Literatów i Dziennikarzy Polskich w Warszawie); zbiór felietonów z »Tygodnika Ilustrowanego«: Rzeczy drobne i zabawne (1930); powieść W młodych oczach (1933). Od listopada 1933 r. powołany do pierwszego składu członków Polskiej Akademii Literatury. Zmarł 25 XI 1935 w Otwocku. Po śmierci pisarza wydrukowano z pozostałej po nim spuścizny opowiadanie, przeznaczone dla młodzieży, Pod Langiewiczem (w »Gazecie Polskiej«, 1936, nr 1).

W chwili swego wystąpienia na polu twórczości literackiej Ch. stał się odrazu wybitnym przedstawicielem odradzającego się realizmu. W ogóle główną siłą talentu jego był dar realistycznej obserwacji, podchwytującej zawsze tylko najdosadniejsze lub najbardziej charakterystyczne szczegóły, a nadto poparty nigdy nie zawodzącą plastyką dramatycznego przedstawiania środowiska i osób oraz doskonałą sprawnością żywego uruchamiania akcji w nowelach. Z powieści Ch-go najwybitniejszą jest Kuźnia. Rozwinął w niej autor świetny zmysł poczucia rzeczywistości zarówno w operowaniu postaciami historycznymi, jako też w rozległym malowidle środowiska społecznego. W twórczości powojennej okazał się on bodaj jedynym w dobrym stylu przedstawicielem tężyzny szlacheckiej. W ostatniej swej książce: W młodych oczach dał nawet ładną próbę odświeżenia gawędy szlacheckiej. Zdaniem prof. Juliusza Kleinera: »Rozmach polskiego szlacheckiego wigoru, ujęty władczo w karby wielkiej kultury pisarskiej, chłodna, nielitościwa obserwacja w połączeniu z pogodnym umiłowaniem życia, fantazja poszukiwacza przygód, miłośnika zdarzeń ciekawych, zespolona z uznaniem walorów szarej przeciętności, umiar bezwzględny w stosowaniu słowa, świadomość panowania nad tematem, panowania nad życiem przy całkowitym wyeliminowaniu własnej osobistości ze sposobu przedstawienia, postawa aktywna, energetyczna, afirmująca, męska – takie były rysy duchowe Ch-go, pisarza nieomylnego w doborze trafnych, skąpych określeń, w skupieniu dynamiki nowelistycznej – szermierza niepodległości, nieomylnego w instynkcie polskim, żołnierskim. Radykał i tradycjonalista w jednej osobie, rozumiejący stosunki współczesne i przywiązany do wspomnień, realista ze szkoły Prusa, a bardziej jeszcze ze szkoły Maupassanta – był mimo wszelkich związków z falowaniem chwili odosobniony. Może odgraniczał go od dzisiejszości spokój nie dzisiejszy, nie dzisiejszy obiektywizm, nie dzisiejsze opanowanie samego siebie i prostolinijność duchowa, i trwający niezmiennie wśród naturalistycznej, śmiałej badawczości – arystokratyzm powściągliwego wyrazu«. Zdobył też Ch. wybitne znaczenie jako stylista, znakomity prozator o jędrnej, jasnej i pięknej polszczyźnie.

Dębicki Z., Portrety, 1928, II 337–50; Czachowski K., Obraz współczesnej literatury polskiej, 1934, II 268–72, 374–5, tamże podana bibliografia literatury krytycznej o Ch-im; nadto: Kleiner J., P. Ch., »Pion« 1935, nr 51; Kubacki W., Uwagi o twórczości P. Ch-go, »Gazeta Polska« 1935, nr 351; Czachowski K., Żywioł ujarzmiony, »Tyg. Il.« 1935, nr 49; Goetel F., Pochwała twórczości P. Ch-go, mowa wygłoszona na uroczystym zebraniu Polskiej Akademii Literatury 25 III 1936, »Rocznik Polskiej Akademii Literatury« 1933–1936, 1937, 115–28.

Kazimierz Czachowski